Aktualności

Zarząd
Statut
Kontakt
Galeria
Medal Kleina



Fototeka Szubina
650-lecie Szubina


Pałuki


Linki


Archiwum


Słownik Gwary Pałuckiej


Z archiwum
Radia Pik




Słownik Gwary Pałuckiej
ROBOSZEK:

Spis treści:

  1. Wstęp

    1. Region

    2. Gwara

    3. Cel publikacji

    1. Bibliografia

  2. Tytułem recenzji

  3. Słownik Gwary Pałuckiej

    1. Cechy rzeczy, miar i czasów

    2. Choroby i przypadłości

    3. Części ciała

    4. Czynności i stany

    5. Dom i gospodarstwo

    6. Narzędzia i przedmioty codziennego użytku

    7. Miejsca i kierunki

    8. Osoby, nosiciele cech

    9. Potrawy i wyroby spożywcze

    10. Rośliny

    11. Stroje

    12. Zawody

    13. Zwierzęta

    14. Zwroty i powiedzenia

  4. Posłowie

  5. Forum na temat Słownika Gwary Pałuckiej ROBOSZEK

    I. Wstęp

    Redaktor naczelny i pomysłodawca projektu: Artur Michalak
    Słownictwo pod kierunkiem Wioletty Karskiej zebrali uczniowie:
    Wioletta Sieradzka, Justyna Bronk, Karena Makowska, Kamila Łukomska, Lidia Bednarczuk, Joanna Zielińska i Filip Zadka
    Konsultacja naukowa dr Artur Czesak
    Wydanie słownika gwary pałuckiej sfinansowano ze środków programu "Działaj Lokalnie V" Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce oraz Lokalną Organizację Grantową - Stowarzyszenie "Żakus" w Anielinach.
    Wydawca: Publiczne Gimnzajum nr 1 w Szubinie
    ul. św. Marcina 11 89-200 Szubin 2006r.
    Redakcja i korekta: Artur Michalak

    1. Region

                 Pałuki należą do najstarszych terenów osadnictwa słowiańskiego na obszarze środkowej Polski. Świadczą o tym liczne znaleziska z okresu kultury łużyckiej i wczesnego średniowiecza. Już w bullach papieskich z XII wieku określających majątek cystersów w Łeknie wymienia się kilkanaście miejscowości, m.in.: Łekno, Żerniki, Górzyce, Podolin, Bartodzieje, Bukowiec, Dąbrowę, Kaczkowo, Morakowo, Brzyskorzystew, Grochowiszcza.
                 Nazwę wiąże się z rodem Pałuków z Łekna, którzy swe miano otrzymali od cech terenów, którymi zarządzali - podmokłych łąk, moczarów, nizin narosłych trawą, na które "starosłowianie" mówili: łęgi-ługi-łuki. Dzisiejsze Łekno wcześniej nosiło nazwę Łukno, a potem Łękne i Łękno. Etymologiczna hipoteza Brücknera brzmi: "Pałuki, dawna nazwa krajowa: nizina nad skrętem rzecznym, od skrętu, łęku przezwaną".
                 Obecnie Pałukami nazywamy północno - wschodni obszar Wielkopolski i traktujemy go często jako podregion tej dzielnicy. Stanowi on jednak odrębną całość historyczną i etnograficzną, a jej naturalnymi granicami izolującymi od wpływów z zewnątrz były liczne jeziora i rozlewające się przez większą część roku rzeki. Swoisty krajobraz i bogate tradycje wpłynęły w dużym stopniu na ukształtowanie się odrębnego folkloru opisanego częściowo przez Kolberga. Ubiór pałucki - szczególnie hafty, obrzędy weselne, bożonarodzeniowe, wielkanocne, zabawy i gry dziecięce, legendy związane z klasztorami w Kcyni i Łeknie, podania dotyczące Gołańczy, opowieść o okrutnym dziedzicu ze wsi Wenecja (diabeł wenecki), pieśni pałuckie, ludowe opowieści prozaiczne, takie jak: "Kawaler - czart", "Hemp - hamp", "Przebiegły kwiat" ... i wiele innych zjawisk świadczy o odmienności kulturowej regionu.
                 Administracyjnie mieści się on w dwóch województwach: kujawsko - pomorskim i wielkopolskim. Granicę wschodnią, oddzielającą Pałuki od Kujaw, stanowi górna Noteć na odcinku od Barcina po Rynarzewo, od północy graniczą wzdłuż środkowej Noteci z historycznym ziemiami Pomorza (Nakło), a granicę południową, oddzielającą nasz region od Wielkopolski, stanowi rzeka Wełna na odcinku od Wiewiórczyna aż po ujście Rudki i Dymienicy w pobliżu Runowa, zachodnią granicę wytycza linia łącząca Chodzież z Rogoźnem. Dokładna granica etnograficzna regionu jest trudna do wyznaczenia. Przyjmuje się, że cały obszar historyczny Pałuk obejmuje około 2000 km2. Krótko mówiąc, kraina graniczy z: Wielkopolską, Kujawami i Krajną i to sąsiedztwo określa przejściowy, czyli łączący cechy gwary wyżej wymienionych regionów, charakter języka.

    2. Gwara


                 Słownik ten nie jest opracowaniem naukowym, więc ograniczę się jedynie do wypunktowania najbardziej charakterystycznych cech gwary pałuckiej z zakresu wymowy i słowotwórstwa, pozostawiając analizę słownictwa czytelnikom.
    Z racji usytuowania regionu, język (tak jak i folklor) łączy w sobie cechy gwar: Wielkopolski, Kujaw i Krajny; najsilniejsze jednak powiązania istnieją z Wielkopolską. Obecność germanizmów tłumaczy się wielowiekowym osadnictwem niemieckim, które rozpoczęło się już po pierwszym rozbiorze i trwało do zakończenia II wojnie światowej. Wpływy niemieckie szczególnie obecne są w słownictwie codziennego użytku i wynikają z wielowiekowego współistnienia Polaków i Niemców. W słowniku nie znajdziemy niestety słów pochodzenia żydowskiego, chociaż mniejszość ta była obecna na tych terenach od wieków.
    I Fonetyka, czyli najważniejsze cechy wymowy:
    1.uprzednianie samogłoski o, zarówno po protetycznym u, jak i po odpowiedniku literackiego ł wymowa jak ue
    2.kueza (koza),kuekuet (kokot - kogut), zueto (złoto), muedzie - młodzie (drożdże), się rozpostarłe - cecha wielkopolska i krajeńska
    3.pomieszanie o - oraz wo na początku wyrazu malowoł wołówkiym (malował ołówkiem), uoda (woda) - cecha wielkopolska
    4.wymiana o w e, zwłaszcza po wargowym odpowiedniku literackiego ł zębowego, np. sie odziyrzgałe, sie rozpostarłe - cecha wielkopolska
    5.dawne e długie wymawiane jak y nawet po spółgłosce miękkiej: brzyg, śniyg, kobiyta - cecha wielkopolska
    6.nosówka przednia ę przechodzi w dźwięk o barwie y : siy wziyno (się wzięło) - cecha wielkopolska
    7.nosówka tylna ą na końcu wyrazu wymawiana jak om lub óm (wymowa rozszczepiona):dajóm, zimowom porom, letkom brónóm) - cecha wielkopolska i kujawska
    8.hiperpoprawna wymowa grup an, am jak en em lub yn, ym: sieno, koleno albo siyno, kolyno, miejscemy, kawolkemy, symy korzynie kymosa - cecha uważana za krajeńską, a to raczej najciekawsza cecha typowo pałucka
    9.twarde m w niektórych końcówkach: kawołkamy skrobali haczkamy, doł my jednygó wypić - cecha kujawska wspólna z Mazowszem
    10.mieszanie y z i: wijyni zamiast literackiego wyjęli - cecha mazowiecka
    11.monoftongiczna wymowa dawnego a długiego jak o, np. do suszynio (do suszenia) - cecha kujawska
    12.literackie droga zamiast wielkopolskiego dróga - cecha staropolska, kujawska, obecna także w Małopolsce i na Śląsku
    13.óna siała, lała, sie śmiała - północno - wschodnie Pałuki - cecha kujawska
    14.óna sioła, loła, sie śmioła (w l.mn.:óni sioli, loli, się śmioli) - południowo - zachodnie Pałuki - cecha wielkopolska
    II Słowotwórstwo i fleksja, czyli o budowie i odmianie wyrazów:
    1.występowanie (rzadko!) ew - zamiast - ow po spółgłosce miękkiej: wujewi, gospodarzewi - cecha wielkopolska
    2.przyrostek zdrabniający - yszek: koziełyszek, dolyszek (żołądek), sznuryszek - cecha wielkopolska
    3.końcówka - ech w D. i Msc. l. mn. przymiotników i zaimków: w takich długiech białych sukniach, zebroł pare złotech, jest już jejech(ich) - cecha kujawska
    4.częste używanie końcówki - ów w D. l. mn. rzeczowników: nie majum nogów, dlo kaczków, z tych jajów - cecha bliska Kujawom
    5.końcówka - m w 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego i przeszłego: my niesiym, my posiedzim - cecha kujawska wspólna z Mazowszem
    6.końcówka - ta w 2. os. l. mn.: gdzie siedzita, co robita - cecha kujawska z wpływem Mazowsza
    7.typ bezokolicznika na - ać zamiast - ować: kupać, wylotać zamiast kupować, wylatywać - cecha kujawska
    8.częste zakończenia bezokoliczników na - ić zamiast na - eć: nie mogę wysiedzić, widzić, wisić, dosłyszyć - cecha kujawska, właściwie północnopolska
    9.óna siała, lała, sie śmiała - północno - wschodnie Pałuki - cecha kujawska
    10.óna sioła, loła, sie śmioła (w l.mn.: óni sioli, loli, się śmioli) - południowo-zachodnie Pałuki - cecha wielkopolska

    3. Cel publikacji


                 Słownik nasz ma przede wszystkim popularyzatorski charakter. Jego zadaniem jest "ocalanie od zapomnienia" i bycie świadectwem obecności (choć cząstkowej) regionalnego języka w mowie "północnych Wielkopolan". Uczniowie zbierający słownictwo urodzili się na Pałukach i mieszkają tu. Znać swoje korzenie to obowiązek i przyjemność. W języku odkryć można także ślady świadomości przodków i ich sposób widzenia świata, szukaliśmy więc także tożsamości.

                 Dla czytelników z innych regionów Polski nasza publikacja służyć może jako materiał porównawczy; wiele "pałuckich" słów to wyrazy potoczne używane także w innych regionach kraju. "Roboszek" może być ciekawą pomocą dydaktyczną na lekcjach: języka polskiego, wiedzy o społeczeństwie, historii; może okazać się przydatnym zespołom regionalnym i grupom teatralnym pragnącym śpiewać i wystawiać w "zapomnianym" języku.
                 Jak "soczysta" i piękna jest mowa naszego regionu, świadczy poniższy tekst, który jest urywkiem rozmowy prowadzonej gwarą pałucką. (cytuję za Feliksem Malinowskim)
    - Czy ojciec to nie wiedzą, jak te dziecioki się tero ubierają. Ta kuczma u Hanki je całko potośtano, toć to każdemu w patrzydła wpada.
    - Prowda, a jeszcze przez te jeich kuse spodniki to każdej całkom ikrę z grubym mięsem widać.
    - Jeszcze uogroszki z frybrą dostanie. Ledwo się z choroby wychyndraczył, a już się do kintopu rajdo.
    - A dyć nie godojcie, bo nasz Walek tyż nie lepszy i chyba Mo tyż wef tej głowie naćpane. Z tym chytrym Frankiem cingim do szynkowni na ćwiortkę lezom, a jak se godnie popijom, to i cały stuf wychędożą.
    - Matka godosz, a nie uwożosz. Czego tak chojarem pod gropamy polisz, że się dym aż pod posowę wali.
    - Gotuję pyrki i rosół z kuekueta i do tego kuerbola.
    - A przyniosłaś faryny? Jo lubię tyż do kuerbola kawałek chlyba pomuzgnięty szmolcem.
    - Dobrze, zaro nakładę ci na ten miałki talyrz, ino se usiądź na ryczce albo na wymborku.
    - Zaro matka, a gdzie reszta famuły? Te szczuny mają pewnie za dużo bejmów i cingim po składach gofrują, nygusy jedne!
    - Nie dryzdej ojciec, mosz wikt za darmochę, to nie brawyndź ino jydz.

                 Bogactwo i odrębność kulturową ukazują także powiedzenia i przysłowia charakterystyczne dla regionu. Nie znalazły się one w materiale słownikowym, bowiem nie wyszukaliśmy ich na drodze badań terenowych, a poprzez lekturę współczesnych tekstów źródłowych. Za Zofią Strawińską cytuję najciekawsze z nich.
    1. Jak chłop nie dostanie rano kłonicą, to cały dzień głupi chodzi.
    2. Z kraja chleb krają (gdy kawaler przychodzi do młodszej córki, a starsza jeszcze nie wydana)
    3. Każden Morcin diabła worcin.
    4. U wdowy chleb gotowy, ale wymowny, u panienki placuszek cienki, ale smakowny.
    5. Z nim się nagada, jak z psem trawy naje.
    6. Ksiądz lubi mięso, organista kapustę.
    7. Młody jak jagoda na święty Marcin.
    8. Jak mówisz hapą, nie pokazuj łapą.
    9. Zanim pańska krowa schudnie, chłopska zdechnie.
    10. To dla mnie znaczy tyle, co dla byka pyrka.
    11. Wziął sobie pannę redlę, ale dostał krowę i meble.
    12. Jak ci śpieszno, to se siądź.

                 "Jak ci śpieszno, to se siądź" drogi czytelniku i poczytaj "Roboszka" Żegnając się z Państwem, życzę ciekawej lektury.
    Artur Michalak

    4. Bibliografia

    Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, W-wa 1957
    Feliks Malinowski, Diabeł Wenecki i inne legendy pałuckie, Margraf, wyd. XIII
    Zenon Sobierajski, Jak mówią Pałuczanie?, Literatura Ludowa - Pałuki, nr 3, PTL, Warszawa 1964
    Zofia Strawińska, Materiały folklorystyczne ze wsi Ostatkowska Struga w pow. szubińskim, "Literatura Ludowa" 1964, nr 3
    Wanda Szkulmowska, Współczesna sztuka ludowa regionu Pałuk,
    Stanisław Świrko, Z dziejów podregionu pałuckiego, "Literatura Ludowa" - 1964, nr 3
    Zygmunt Zagórski, Wewnętrzne tendencje rozwojowe gwar północnowielkopolskich, Poznań 1967

    II. Tytułem recenzji


                 Roboszki są małe, ale czasem potrafią sporo zdziałać. Tak samo może być i z minisłowniczkiem zatytułowanym Roboszek, zebranym przez młodzież Gimnazjum nr 1 z Szubina, a opracowanym przez pana Artura Michalaka. Szubiński Roboszek ma szansę zmienić społeczną świadomość, przypomnieć, że język jest istotnym, choć niematerialnym składnikiem kulturalnego dziedzictwa regionu, że odzwierciedla historię miejsc i ludzi.

                 Słowniczek został ułożony według działów tematycznych. Ich wielkość pokazuje, że gwara pałucka ma wiele wyrazów ekspresywnych, bardzo celnie nazywających nieakceptowane zachowania. Często się też zdarza, że gwarowe słowo bywa precyzyjniejsze niż "literackie". Wiele sprzętów, potraw, elementów szeroko rozumianego gospodarstwa domowego ma swoje lokalne, gwarowe nazwy. Nie ma sensu ich wyrzucać. Nawet jeśli w domu nie mówi się już gwarą, można coś rozmieszać w kuchni firlejką, gzik ma smak dzieciństwa, a twarożek nie zawsze. Słowa gwarowe wzbogacają polszczyznę regionalną.

                 Roboszek nie jest oczywiście pierwszą próbą opisania gwary okolic Szubina. Badania naukowe na terenie powiatu prowadził przedwcześnie zmarły znakomity znawca gwar wielkopolskich Adam Tomaszewski (1895 - 1945); poczynił on drobne notatki w Barcinie, Łankowiczkach, Łabiszynie, Mieczkowie, Niedźwiadach, Oburzni, Rynarzewie, Turze, Wąsoszu i Wolwarku. Służyły mu one zapewne do porównania z opisywaną przezeń gwarą Łopienna (gm. Mieleszyn, obecnie pow. gnieźnieński) w wydanej w 1930 r. monografii. Po wojnie kolejne pokolenie badaczy przystąpiło do dokumentowania gwar. Nie do przecenienia są zasługi prof. Zenona Sobierajskiego (ur. 1917), pracownika Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, który utrwalał autentyczne teksty na płytach gramofonowych. Między innymi w maju 1953 r. w Królikowie nagrał Teodora Grabowskiego, ur. w 1868 r. Nagrania te zostały przetranskrybowane i wydane w przez prof. Sobierajskiego w 1990 r. w książce teksty gwarowe z północnej Wielkopolski. Na początku lat 60. materiały do pracy Gwary północnej Wielkopolski (1967) zbierał prof. Zygmunt Zagórski (ur. 1926). Na terenie powiatu szubińskiego odwiedził Dobieszewo, Godzimierz, Królikowo, Ludwikowo, Mieczkowo, Młodocin, Zabłocie. W latach 70. XX w. uczeni z UAM, wspólnie językoznawcy i etnografowie, przeprowadzali jeszcze badania terenowe w Mieczkowie i Wolwarku. Są one publikowane od 1979 r. w liczącym już XI tomów Atlasie języka i kultury ludowej Wielkopolski. Warto jeszcze nadmienić, że w 1977 r. pod kierunkiem prof. Moniki Gruchmanowej pracę magisterską, w której znalazł się materiał gwarowy z Godzimierza, napisał Zygfryd Markiewicz.

                 Ponad 600 słów w słowniczku to wynik pracy uczniów gimnazjum i zapału ich opiekunów. Ma więc Roboszek podwójny walor: nie tylko dokumentuje i wzbogaca wiedzę o gwarach języka polskiego, co bardzo cieszy dialektologów, historyków języka i leksykografów - wielu wyrazów znajdujących się w słowniczku rejestry słownictwa dotychczas nie notowały. Jest więc Roboszek niemałym wkładem amatorów, czyli miłośników, do sumy wiedzy o "bliskiej ojczyźnie".

                 Gromadzenie słów - niekiedy słyszanych przez młodych ludzi po raz pierwszy, może wydobywanych przez starszych ze wspomnień o ich własnej młodości - zapewne też wzbudziło czy wyzwoliło w zbieraczach zaciekawienie własnym regionem i regionalną tożsamością. Nauczycielowi, który umie natchnąć entuzjazmem, należy pogratulować pomysłu i wykonania. Sponsorom należą się podziękowania za sfinansowanie projektu i pochwała za wspieranie "działania lokalnego, które miewa ponadlokalne, a nieraz i uniwersalne perspektywy.

                 Jestem przekonany, że słowniczek (być może także w wersji online - to słowo z gwary zupełnie innej niż pałucka) będzie się rozrastał tematycznie i ilościowo. Niemniej jednak już dziś każdy, kto czyta Roboszka, powiększa swoją wiedzę o Pałukach, a to bardzo dobrze. Doś tygo brawyndzynio: czytejcie, bo ciekawe.

    Artur Czesak
    Zakład Dialektologii Polsk
    Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie



    III. Słownik Gwary Pałuckiej


    1. Cechy rzeczy, miar i czasów


    akuratnie nm. - dokładnie, starannie
    barzy - bardziej
    całki - cały
    chwiłka - chwila
    ciyngim - ciągle, stale
    cyntner nm. - 50 kilogramów
    ćfortka - ćwiartka wódki
    downi - dawniej
    dubeltowo nm. - podwójnie
    durch nm. - aż do... , ciągle
    dryntki - cierpki
    dycht nm. - zupełnie, całkowicie
    fefermincowy nm. - miętowy
    feste nm. - mocno, porządnie, fajnie
    furt - ciągle
    kworta - litr
    kusy - krótki
    latoś - w tym roku
    łobsko - dużo, sporo
    malowiela - jako tako, niedużo
    modry - niebieski
    muster nm. - wzór
    na rymby - odwrotnie, na lewą stronę (założyć coś)
    piyrwy - dawniej, kiedyś
    plaskaty - płaski
    rychtyk nm. - akurat, w sam raz
    szwunk nm. - pęd, ciąg, szybkość, ciśnienie (np. wody)
    wyrypany - wyrobiony, rozwalony
    zawdy - zawsze
    za dość - za dużo, zbyt wiele
    za dość? - za ile? po ile?
    zaś - później, potem
    ździebko - troszeczkę

    2. Choroby i przypadłości


    amba - upojenie alkoholowe
    babok - kawałek suchej wydzieliny z nosa
    bejt - wyczerpany
    chruchlać - kasłać
    chruchlanie - kaszel
    fruzia mieć - być głupim
    frybra nm. - gorączka, ale też opryszczka
    kipnąć nm. - umrzeć
    mglić - nudności
    nynci - zbiera się na wymioty
    ogroszka - opryszczka
    ośpica - ślad po szczepieniu
    poruta - wstyd szplina mieć - być głupim
    ryptura - przepuklina
    wielgo choroba - padaczka zyngleć - zemdleć

    3. Części ciała


    bebech; bebzon; kałdun - brzuch
    dydki - piersi
    dźbło - tęczówka
    fujty - stopy
    giczele - kości goleniowe
    gira - noga
    glaca nm. - głowa, łysina
    gnyk - "jabłko Adama"
    grube mięso - udo
    hapa, japa - usta, buzia
    ikra - łydka
    jucha - krew
    jadaczka - gęba
    kalafa, kalafonia - twarz
    kampa - dłoń, chwyt dłonią
    kielczoki - zęby
    kłaki - włosy
    kinol, ginol, kliber - duży nos
    kluka - nos
    krybuny - krzyże, plecy patrzydło, patrzydełko - źrenica
    pazura - ręka
    pympek - pępek
    szkita - nogi
    sznupa nm. - buzia, twarz, gęba
    śpik - skroń lub ciemiączko u niemowlęcia

    4. Czynności i stany


    bombnąć się - uderzyć się
    borchać się - dąsać się , być obrażonym
    brawyndzić - marudzić
    brynczyć - narzekać ; robić komuś na złość
    chichrać się - śmiać się
    cyganić - kłamać
    cytrować - karmić
    ćmić - palić papierosy
    ćpać - rzucać
    ćwirzyć - popisywać się ; wygłupiać się dryzdać, drzyzgać - rozgniatać
    draźnić - drażnić ; denerwować
    dryzdać - narzekać, marudzić
    drzuzgnąć - uderzyć ; rzucić
    dudlać - zanosić się płaczem
    duldać - pić gwałtownie
    dryzdać - narzekać, marudzić
    fefry mieć - bać się, czuć strach
    furgać - fruwać
    futrować nm. - karmić
    fryc, frycówa - lanie
    fuigać - filmować
    fyrać, - uciekać
    garnąć się - iść po coś
    gilgać - łaskotać
    godać - mówić
    golnąć sobie - wypić sobie
    hajcować nm. - palić w piecu
    hapanie nm. - praca ponad siły, na akord
    harynda - kradzież z cudzego ogrodu
    heklować nm. - szydełkować
    hokać nm. - gracować, kopać, pielić
    hujtnąć - skoczyć
    hybotać się - chwiać się
    kielczyć się - uśmiechać się
    kikać nm. - patrzeć, podpatrywać
    kląkry - stare, niepotrzebne rzeczy
    kopsztos - nagłe wydarzenie
    krychać - rozdrabniać się ; ucierać
    kurynda - forma przekazania wiadomości
    kusić - straszyć ; nie spać
    ibować - próbować
    lajsnąć sobie nm. - kupić sobie coś nowego
    laba nm. - wypoczynek, "wolne"
    lelać się - cackać się, usypiać
    lofry - odwiedzanie znajomych
    lofrować - łazikować
    łobstalować - zamówić; zarezerwować
    mudzić - malować; tracić; marnować
    narządzić - pocerować
    nabrechtać - zniszczyć, nabrudzić
    namknąć się - odejść na bok, odsunąć
    narżnąć kogoś - oszukać kogoś
    ociotować - oczarować, rzucić urok
    odbiglować nm. - m odpracować
    odpucować nm. - wyczyścić
    dać opeer - "opieprzyć", dać naganę
    pitolić - źle grać na czymś
    pizgnąć się - uderzyć cię
    pochrympać - uciąć coś niestarannie, nierówno
    podwalać się - zalecać się
    pomajtać - pomieszać
    pomizgniyńcie - smarowanie
    porazować - bronować
    porwać - ukraść
    powłóczyć - bronować
    pośrupać - podziurawić , uszkodzić
    przebrać - zwichnąć
    przechadzka - spacer
    przewalić się - przewrócić się
    pyntać się - kręcić się pod nogami, przeszkadzać
    pylić - pleść
    pypłać - brudzić
    pyrztać się - krępować się
    racha nm. - zemsta
    rajcować nm. - podniecać się
    rajdać się - wybierać się gdzieś
    rozducać - rozrzucać
    rozprowiać - dywagować na jakiś temat
    rozkwirlać - rozmieszać rozbełtać
    rumotać nm. - hałasować
    rure mieć - mieć stracha
    ryć się - śmiać się
    rymować - uprosić się ; ubłagać
    rynować się - wybudzić się
    sieknąć - uderzyć, paść do nóg
    schechłany - zmęczony pracą
    stalować się - wygłupiać się, udawać coś, przedrzeźniać kogoś
    strykować, sztrykować nm. - robić na drutach
    szwyndać się - chodzić bez celu
    śrutować - objadać się, napychać się szybko
    szmuchlować nm. - oszukiwać, przemycać, spekulować
    szporować nm. - oszczędzać, zbierać
    sztachnąć się - zaciągnąć się papierosem , fajką
    sztos - uderzenie,
    szudrać się - drapać się
    szukać się - bawić się w chowanego
    szwung nm. - pęd, chęć, szybkość
    szwyndać się nm. - chodzić bez celu
    tośtać się - targać za włosy
    ubrechtać - ułamać, ubrudzić
    ukrychnąć - ukruszyć
    unorać się - ubrudzić się
    uskrómnić - posprzątać
    uślabrać się - ubrudzić się czymś mokrym , lepkim
    winkowanie nm - machanie ręką
    wkanrolić się - wpaść w coś
    wtochnąć - wnieść
    wtrynić się - wepchnąć się
    wychyndrać się - wylizać się, wyleczyć się
    wyhejbnąć nm. - podnieść
    wyćpić - wyrzucać
    wynorać - pobrudzić
    wyrychtować nm. - naprawić, zrobić, wyszykować się
    zawlec - bronować
    zafajdać - zawlec się
    zborgować nm. - pożyczyć, nagromadzić
    zdjąć się - dać zrobić sobie zdjęcie
    zebuć - zdjąć buty
    żagować - piłować; głośno chrapać

    5. Dom i gospodarstwo


    amedynki - lekarstwa
    antrejka - przedpokój
    bardak - bałagan
    bejmy - pieniądze
    bebechy - pościel
    berbela, berbelucha - czysta wódka, bimber
    bigiel nm. - wieszak do ubrań,
    buzon - młode wino, wino musujące
    deczka nm. - serweta ,bieżnik,
    deka nm. - kołdra,
    drewnik - szopa
    dydek - smoczek
    fafoły - zanieczyszczenia pływające w cieczy
    framuga - piekarnik
    futer nm. - karma dla zwierząt
    gable, gafle, nm. - widły do ziemniaków
    góra - strych
    gropa - żelazny garnek na trzech nóżkach
    huby - domy na końcu wsi lub miasta
    kachel nm. - kafel do pieca,
    kachelki - kafle, ger.
    kachlok nm. - piec kaflowy,
    kachlany nm. - kaflowy piec,
    kamlot - duży kamień
    kipa nm. - niedopałek, pet, ale i papieros,
    kis nm. - żwir,
    kista nm. - skrzynia,
    klofta - coś dużego i ciężkiego albo duży kawał drewna
    kściny - chrzciny
    koponka - korytko do wyrabiania masła
    kopona - skrzynka do mięsa
    kurynda - forma przekazywania wiadomości (obwieszczenia), wiadomość
    kurek - kran
    kworta - metalowy garnuszek z uchwytem o pojemności jednego litra
    łynty - zwiędłe łodygi ziemniaczane
    manyż - kierat
    modełko - wykrój, wzór
    musterko nm. - wykrój, wzór
    patelka - patelnia
    patyk - chlewik lub jedno stanowisko - przegroda w chlewie
    peca - gliniana suszona cegła
    pempek - ostatni snopek
    piernat - pierzyna
    plotki - plecione ozdoby ze słomy
    posowa - sufit
    podwyrko, podwyrek - podwórko
    pomiyszkanie - mieszkanie
    pyda - gruby kij
    rajwach - zamieszanie, szum, zgiełk
    retynta - graty, żelastwo
    ryczka - stołek, małe krzesełko
    saganek (sagan) - garnek (gar)
    skarupy - naczynia fajansowe, ceramiczne, porcelanowe
    sklep - piwnica
    skoska - wskazówka zegarowa
    sprawunki - zakupy
    somsik somsiek - część stodoły przeznaczona do składowania zboża, słomy, siana
    spodek - materac z pierza
    statki - naczynia kuchenne
    stołowy - pokój stołowy
    stuf - kubek metalowy
    sygnarek - sygnaturka, mały dzwon na kościele
    sypialka - pokój sypialny
    szkiełko - słoik
    sznyca nm. - wytłoki buraczane
    winkiel nm. - zagięcie, narożnik
    wybiyrki - wykopki
    wyro - łóżko
    zbynk - zepsute jajko (zbuk)
    zmówiny - zaręczyny

    6. Narzędzia i przedmioty codziennego użytku


    bormaszyna nm. - wiertarka
    brecha - gruby pręt żelazny
    bryle nm. - okulary
    cylta - płachta z grubego płótna
    dziyrzok - spodnia część międlicy do łamania lnu
    dziyrzgacz nm. - grzebień żelazny do dzierzganie lnu, czyli obrywania główek z nasieniem
    drach - latawiec
    duga nm. - drąg
    dinks, dynks nm. - element, część czegoś trudna do określenia
    dziabka - motyka
    flaszka nm. - butelka
    kwirlejka, firlejka - drewienko do mieszania płynów
    fonty, fonsztyki - odważniki
    heklówka nm. - szydełko
    hoczka nm. - graca
    hoczyk nm. - pogrzebacz
    hybel nm. - strug
    igliczki - druty do robótek ręcznych
    kara nm. - taczka
    kasta nm. - skrzynia
    klamoty nm. - narzędzia ; przybory
    knybel - zatyczka
    knyp, knypek - nóż, nożyk
    kopystka - drewniana łyżka
    krajzówka - piła tarczowa
    kropocz - konewka
    krukwia nm. - kula ; łazić o krukwiach - chodzić o kulach
    laubzega - mała piła do cięcia metalu
    majzel nm. - przecinak
    papiór nm. - dokument, zaświadczenie
    perpeta - pojazd w kiepskim stanie technicznym
    pyntoł - węzeł
    rajberka nm. - przyrząd do wygładzania tynku
    rubsztok nm. - imadło
    sekulory, seksy - okulary
    siekocz (krychocz) - ostrze z blachy wygięte w kształcie litery "S" osadzone na trzonku
    i służące do rozdrabniania ziemniaków na karmę dla świń
    siuńdy, szundy, szondy - nosidła, szelki do wody
    snukówka - cerówka, duża igła do cerowania
    strychułko - przyrząd do ostrzenia kosy (osełka)
    szwamka nm. - gąbka
    szmyrgiel nm. raszpel nm - pilnik, szlifierka
    szpanga nm. - spinka, zapinka do włosów
    szpycka nm. - lufka do papierosów
    szruber nm. - szczotka do mycia podłogi sztrykówki, sztryczki nm. - druty do robótek ręcznych
    śpilorek - szydło szewskie
    śrubsztok - imadło
    tasza nm. - torba skórzana, płócienna
    tytka nm. - torebka papierowa
    urynołek - nocnik
    wajcha nm. - część urządzenia służąca do przełączenia
    waserwoga nm. - poziomica
    werk nm. - mechanizm w zegarku wialnia - urządzenie do rozdzielania plew od ziarna
    wihajster nm. - trudna do określenia część urządzenia
    wymborek - wiadro
    wyrfel nm. - obrotowo zamocowane na futrynie drewienko do zamykania drzwi, bramy
    żoga, żożka - piła, piłka
    żyr - karma dla zwierząt

    7. Miejsca i kierunki


    Bin (jadę do Bina) - Szubin (jadę do Szubina)
    byszong - nasyp kolejowy
    colog nm. - ZOO
    cug nm. - przeciąg
    fyrtel nm. - okolica, część jakiegoś terenu, zakątek pomieszczenia gamaja - gimnazjum
    gemyla - śmietnik
    gościniec - karczma
    łogónek - kolejka za czymś
    kanoł - staw, bajorko
    kibel - ubikacja
    kiba, kipa - więzienie
    kolonialka - sklep spożywczy
    łobora - obora
    na szage - na ukos
    nazod - z powrotem
    Rijo - Rynarzewo
    skład - sklep
    sztreka nm. - ścieżka przy torach kolejowych
    szwela nm. - podkład kolejowy
    tombank - lada sklepowa

    8. Osoby, nosiciele cech


    babol - mężczyzna zaniedbany, mało zaradny
    babusia - babcia
    bejt - wyczerpany, padnięty
    blyrwa - o złej, niedobrej dziewczynie lub kobiecie
    bracha, brachol - brat
    brawynda - maruda, gaduła
    bynch - niegrzeczne dziecko, nieślubne dziecko
    łachmyta - zaniedbany człowiek
    ciacherek - cwaniak
    cygon - kłamczuch
    ćmok, ćmuk - o kimś zacofanym, ograniczonym lub ponurak
    dziaduś - dziadek
    famuła - rodzina (z drwiną, ironią lub złością)
    fligier nm. - niespokojny, zbyt ruchliwy, człowiek
    frechowny nm. - o kimś wrednym, złośliwym, bezczelnym
    gelejza - łamaga
    glajda - niechluj, brudas, świntuch
    guła - niezdara, gapa
    heksa nm. - o wyjątkowo złej kobiecie
    istny - tamten, ten, to ...
    kleperbaba nm. - gaduła, plotkara
    klamizer - ten, kto zmyśla, kłamca
    knajtek - o kimś niewielkiego wzrostu
    krzesny - chrzestny
    langus - o kimś wysokim
    leloch - pieszczoch, maminsynek
    lofer nm. - o kimś, kto nie usiedzi w domu
    lontrus - powsinoga, chuligan
    luj - łobuz
    łatus - oberwaniec
    łazynga - powsinoga
    łoblotany - obeznany w jakiejś dziedzinie
    łotynciorz - próżniak
    łyngol - o kimś wysokim
    mrzygłód - niejadek
    Murzaj - Murzyn
    nicpoty - niegrzeczny
    niedejmuta, nieudałota - o kimś niewydarzonym, ograniczonym umysłowo
    nygus - leń
    tyrol - mruk
    ochlapus - pijak
    obski - obcy
    opipiały - ogłupiały
    papudrok - nieporządny
    parzynga, parzyncha - niski, drobny mężczyzna
    paterok, patyrok - człowiek byle jak wykonujący jakąś robotę
    pener - ktoś podejrzany o bandytyzm
    penera - o brudnej, zaniedbane kobiecie
    pierdoła - lekceważąco o kimś niemądrym
    pipol - elegancik, sztywniak
    piyrduśnica - plotkara
    potośtany - potargany
    pokiecany - potargany
    porąbany - niespełna rozumu
    rebla - brzydka dziewczyna
    rebela - gruba dziewczyna
    roboszek - biedak, biedaczek
    rojber nm. - nicpoń, łobuz, dziecko,
    rura - fajtłapa, ale i dziewczyna
    sekutnica - zła, wredna kobieta
    sor - nieokrzesany wieśniak
    szantrapa - brzydka dziewczyna
    szczun - dzieciak (z zabarwieniem negatywnym), gówniarz
    szkieber - pogardliwie Niemiec
    szmaja - człowiek leworęczny
    szmuchlyrz - oszust
    szmyrgla mieć nm. - być głupim,
    szpec - ktoś obeznany w jakiejś dziedzinie, cwaniak
    szplin - głupek
    szplina mieć - głupim być
    szuszwol - ktoś nieuczciwy, krętacz, ale i brudas
    szuchlerz - oszust
    śrup - staruch
    tuleja - niezdara
    tuk - o kimś ciężko myślącym
    wiara - koledzy, grupa ludzi
    wiśny - zwinny, sprawny, ruchliwy
    wylynga - odmieniec, wyrodek
    znojdor - niegrzeczne dziecko

    9. Potrawy i wyroby spożywcze


    ajntop nm. - jednodaniowy szybki obiad lub zupa z kapusty
    ajnzbajn nm. - golonka z wody
    betki - grzyby
    belbela, belbelucha - czysta wódka, bimber
    bioły syr - twaróg
    buzon - młode wino
    chabas - mięso
    ćfortka - ćwiartka wódki
    dyrdane jajka - jajecznica
    dryzdane, dukane pyry - puree ziemniaczane
    faryna - mąka ( w innych regionach- cukier!)
    fifka - słaba herbata, kawa
    frejtka - zupa mleczna z zacierkami
    frukta nm. - warzywa
    galart, galat - galareta z mięsem
    galarypa - kalarepa
    grysik nm. - kasza manna
    gzik - twarożek ze śmietaną
    kaminioki - landrynki
    karmelki - cukierki
    karmónada - schab
    kastler nm. - wędzony boczek
    kicha - kiełbasa
    kiszczonka - woda po gotowaniu podrobów
    klepione jajka - jajecznica na boczku z wodą i mąką
    kluszczonka - woda po gotowaniu makaronu lub klusek
    krómka - piętka chleba
    kubaba - ziele angielskie
    kurzyna - kurze mięso
    kwaśne - żurek
    leberka nm. - wątrobianka
    łokowita - denaturat
    łobiod - obiad
    makocz, makacz - makowiec
    młodzie - drożdże
    parzycha - zupa z białej kapusty
    plyndze nm. - placki ziemniaczane
    polywka - zupa z kwaśnej śmietany z ziemniakami w plasterki
    przedpołudek - drugie śniadanie (w czasie żniw, sianokosów)
    pympek - żołądek drobiowy
    pyrki - ziemniaki
    ruks - oszczędna zupa z "byleczego"
    skrzyczki - skwarki
    smolec - smalec
    sosyski - cienkie parówki
    szagówki - kluski "kopytka"
    szkloki - landryny ; twarde cukierki
    szlema - kiepskie piwo jasne
    szneka nm. - drożdżówka
    sznytka nm. - kromka chleba
    zuptówka - zupa ziemniaczana ze śmietaną
    zylsa - zimne nóżki, galareta z nóżek

    10. Rośliny


    anbarber - rabarber
    angryst (nm.- skrót oznaczający "z języka niemieckiego") - agrest
    aplegra - odnóżka, szczep rośliny
    bijony, bujany - piwonie
    błun, błyn - bób
    buruny - buraczki
    czerwone jagody - poziomki
    hojar - sosna, krzaki
    drzuzgawki - truskawki
    filodynder - filodendron
    flance - sadzonki
    glaski - wiśnie - szklanki
    glupki - małe śliwki z których nie odchodzi pestka
    grynszpan nm. - bukszpan
    jabza - jabłka
    kiereje - krzaki
    kierzek - mały krzew
    korbol - dynia
    krzan - chrzan
    leżołki - małe dzikie gruszki łogigle - kłujące, obrane z liści gałązki, suche łodygi
    macoszki - bratki
    modra kapusta - czerwona kapusta
    modrok - chaber
    redyska nm. - rzodkiewka
    świyntojanki - porzeczki czerwone
    smrodyny - czarne porzeczki
    szablok, szabelki - fasola szparagowa
    szczelunka, szczelonka - cebula - dymka
    ulyngołki - dzikie gruszki
    ziorka - ziarno, nasiona

    11. Stroje


    ancug nm. - ubranie, garnitur
    badejki - kąpielówki
    bigle nm. - kanty (na spodniach)
    boba, bobka - ciepła zimowa czapka
    bordka - tasiemka
    bryle nm. - okulary
    cajch - drelich, materiał na ubrania robocze
    chochoł, chachły - kołnierz
    dybki - drewniaki
    dynamówy - obszerne majtki lub spodnie
    dyrdok - spódnica
    filcoki - zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu
    galoty - majtki
    glazejki nm. - skórzane rękawiczki
    jupa nm. - kurtka
    jaczka nm. - kaftanik
    kapce - buty do kostek zapinane na rzemyki
    katana - obszerne wierzchnie okrycie
    kantówy - wyprasowane spodnie
    kiereja - długa suknia albo spódnica
    kitel nm. - fartuch
    lompy - ubrania
    papcie - buty
    ramiączko - wieszak do ubrań
    spódnik - spódnica
    szkarpyty - skarpety
    ślips nm. - krawat
    tresik - podkoszulka bez rękawków
    westka nm. - kamizelka

    12. Zawody


    arkuszerka - akuszerka
    atramenciorz - urzędnik
    balwiyrz - fryzjer
    bamber - rolnik
    borowy - leśniczy, gajowy
    fliger nm. - lotnik,
    golorz - fryzjer
    kolyjorz - kolejarz
    konowoł - lekarz
    kuczek nm. - woźnica
    piecorz - zdun
    landrat nm. - starosta
    listowy - listonosz
    smolorz - dekarz smołujący dachy z papy
    szkieł, szkielorz - policjant, milicjant

    13. Zwierzęta


    cielok - cielę
    fligier nm. - chudy kurczak
    gady - drób
    gapa - wrona; kruk
    glapy - ptaki krukowate
    gąszczok - pisklę gęsi
    gulorz - indyk
    guła - indyczka
    hazol nm. - zając
    lamor - duży pies
    kejter - pies
    kocymber - kot
    kokot - kogut
    koźlok - koźlę
    proszczok - prosię
    robok - szkodnik (kuna, lis, łasica)
    stwory - zwierzęta gospodarskie

    14. Zwroty i powiedzenia


    ady - ależ, przecież
    a dzietam - ależ skąd
    ale żeś się spasła - ale przytyłaś
    ale tyngo ta herbata - ale mocna ta herbata
    ale un jest żarty - ale on dużo je
    bodeśty! - żeby cię, żebyś ty!
    bogać tam! - ależ skąd!, nie opowiadaj!
    co to za jedyn - kim on jest?
    do szyku - dobrze zrobione
    dyć - przecież
    fyrej stąd - wynoś się
    he? - tak?, hm?, no nie?
    ino się nie staluj - tylko się nie obrażaj
    idź se polotać - idź się pobawić z kolegami
    łe jery - o rety
    na ukucku - w kucki
    no tej - hej ty!
    no wej?! - no wiesz?!
    prek - precz
    szak? - czy tak? prawda?
    tej! - hej ty!
    wej! - o!, patrz!
    wyc nm. - kawał, dowcip
    żyć na knybel nm. - żyć bez ślubu

    IV. Posłowie


    Posłowie
                 Pracę nad słownikiem, rozpoczęliśmy w maju 2006 roku od zainteresowania młodzieży kulturą i gwarą pałucką. Inspiracją okazał się Ogólnopolski Konkurs Historyczny "Krąg", w ramach którego uczniowie wykonywali albumy o Pałukach. W pracach uczestników pojawiło się słownictwo charakterystyczne dla naszego regionu. Gdy w czerwcu 2006 Lokalna Organizacja Grantowa - Stowarzyszenie "Żakus" w Anielinach ogłosiła konkurs na projekt dotyczący min. ochrony dziedzictwa kulturowego, zgromadzone materiały posłużyły jako zaczątek do dalszych badań i poszukiwań.
                 Podczas wakacji członkowie koła historyczno - regionalnego zbierali słówka. Źródłem były: rozmowy z najstarszymi sąsiadami, członkami rodzin, mieszkańcami Szubina, Rynarzewa, Godzimierza i okolic Żnina. Dzisiaj, po zebraniu i opracowaniu słownictwa, mamy świadomość, że jest ono charakterystyczne przede wszystkim dla rejonu Szubina. Korzystaliśmy jednak także ze stron internetowych pana Artura Czesaka "Gwara pałucka", pana Andrzeja Adamczyka "Moje Pałuki" oraz pana Mirosława Binkowskiego "Mój Żnin" i zakres słów poszerzył się o wyrazy używane szerzej w regionie.
                 Dużą trudnością podczas pracy okazało się rozróżnienie wyrazów gwarowych od mowy potocznej. Wobec cząstkowych jedynie źródeł dokumentujących gwaryzmy pałuckie zdecydowaliśmy się na umieszczenie wszystkich charakterystycznych dla naszego regionu słów. Język to twór żywy i zakładana granica okazała się płynna. Zauważyliśmy także dominującą obecność gwary miejskiej Poznania wynikającą z dużych wpływów tego miasta na historię i kulturę naszego regionu. Nie chcieliśmy jednak powielać "Słownika gwary miejskiej Poznania", dostrzegając u nas charakterystyczne różnice wynikające z bliskości Pomorza. Germanizmy (oznaczone w słowniku nm.) interpretujemy jako konsekwencje przenikania się wpływów lingwistycznych różnych kultur i narodowości na terenie Wielkopolski Północno-Wschodniej. Region gminy Szubin, poprzez swoje graniczne położenie, zawiera w sobie cechy ludowe Wielkopolski, Kujaw i Krajny. Został jednak prawie - w porównaniu do ciągle żywych i kultywowanych tradycji ludowych Kcyni, Wągrowca i Żnina - pozbawiony ("wypłukany z ...") typowych elementów folklorystycznych. Mamy wobec tego świadomość, że charakter naszej pracy jest przyczynkarski. Około sześćset haseł to z pewnością dopiero początek poszukiwania i gromadzenia słownictwa, w które zaangażować można w przyszłości i młodzież, i starszych. Z tego przeświadczenia wzięła się także nazwa naszego słownika oznaczająca człowieka ubogiego, biedaka. Wierzymy, że kiedyś ta "ubożyna" się wzbogaci.. Pragniemy, aby "Roboszek" zainicjował badania nad kulturą semiotyczną Pałuk, która tak samo jak wielkie dzieła literatury, należy do naszego dziedzictwa narodowego.
                 Kończąc, składamy podziękowania: pani Marlenie Posadzy motywującej nas skutecznie do pracy, panu Mirosławowi Rzeszowskiemu, który przybliżał młodzieży wiedzę o regionie i opracował graficznie okładkę "Roboszka", panu Michałowi Poczobuttowi, który opowiedział i uświadomił uczniom jak żywym i dynamicznym zjawiskiem jest język, pani Małgorzacie Serafin za wskazanie germanizmów w gwarze pałuckiej oraz pani Izabeli Plucińskiej za udostępnienie nam "Fonetycznego słownika gwary rogowskiej", który służył jako materiał porównawczy.
                 Specjalne podziękowania za bezpłatną konsultację naukową składamy panu Arturowi Czesakowi z Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie.

    Wioletta Karska i Artur Michalak














    ZAPRASZAMY!!! -- Szubińskie Towarzystwo Kulturalne -- ZAPRASZAMY!!!






    © 2009 Marzena Suplicka Webmaster